Ludzka seksualność rzadko daje się zamknąć w prostych schematach. To, co jedną osobę pobudza, dla innej może nie mieć żadnego znaczenia. Niektórzy odczuwają szczególne zainteresowanie określonym zapachem, fakturą materiału, elementem garderoby czy konkretną częścią ciała partnera. Takie preferencje określa się mianem fetyszy i – wbrew powszechnym przekonaniom – same w sobie nie są oznaką zaburzenia.
Współczesna seksuologia odchodzi od oceniania ludzkiej seksualności przez pryzmat tego, co „typowe” lub „nietypowe”. Znacznie ważniejsze jest pytanie, czy dana preferencja pomaga budować satysfakcjonujące życie seksualne, czy zaczyna je ograniczać. Dopiero wtedy, gdy fetysz staje się jedynym lub dominującym źródłem pobudzenia, prowadzi do cierpienia psychicznego albo utrudnia tworzenie bliskich relacji, może być podstawą do rozpoznania zaburzenia fetyszystycznego.
Czym właściwie jest fetysz?
Fetysz to trwałe zainteresowanie seksualne związane z określonym przedmiotem, materiałem, częścią ciała lub elementem wyglądu. Dla wielu osób stanowi jedynie dodatkowy bodziec, który urozmaica życie erotyczne, nie wpływając negatywnie na relację z partnerem ani codzienne funkcjonowanie.
Najczęściej spotykane fetysze dotyczą między innymi stóp, bielizny, obuwia, włosów, dłoni, skóry, tatuaży czy materiałów takich jak lateks, guma lub jedwab. Ich obecność nie świadczy o problemach psychicznych ani nie wymaga leczenia. Wielu ludzi przez całe życie zachowuje takie preferencje i prowadzi satysfakcjonujące życie intymne.
Kiedy fetysz przestaje być tylko preferencją?
Granica między preferencją seksualną a zaburzeniem nie przebiega przez rodzaj bodźca, ale przez jego wpływ na życie człowieka.
Wyobraźmy sobie dwie osoby. Obie odczuwają podniecenie związane z tym samym fetyszem. Pierwsza traktuje go jako jeden z wielu elementów swojej seksualności – może czerpać satysfakcję również z innych form bliskości i nie doświadcza z tego powodu żadnych trudności. Druga stopniowo zauważa, że bez obecności konkretnego bodźca pobudzenie staje się niemal niemożliwe, a relacje z partnerem zaczynają schodzić na dalszy plan. To właśnie w takich sytuacjach fetysz może przekształcić się w źródło cierpienia i wymagać profesjonalnej pomocy.
W praktyce klinicznej najważniejsze jest więc nie to, co wywołuje podniecenie, ale czy dana osoba zachowuje swobodę i elastyczność w przeżywaniu własnej seksualności.
Jakie objawy mogą wskazywać na zaburzenie fetyszystyczne?
Objawy zwykle rozwijają się stopniowo. Początkowo określony bodziec jedynie zwiększa pobudzenie, jednak z czasem może zacząć odgrywać coraz większą rolę.
Niepokój mogą budzić sytuacje, w których:
- fantazje dotyczące fetyszu stają się uporczywe i dominują nad innymi formami aktywności seksualnej,
- osiągnięcie podniecenia bez określonego bodźca staje się bardzo trudne lub niemożliwe,
- pojawia się wstyd, poczucie winy lub silny lęk związany z własnymi preferencjami,
- seksualność zaczyna koncentrować się bardziej na przedmiocie niż na relacji z partnerem,
- dochodzi do konfliktów w związku lub trudności w budowaniu bliskości.
Nie u każdej osoby występują wszystkie te objawy. Dla specjalisty najważniejsze jest ustalenie, czy preferencja wiąże się z wyraźnym cierpieniem psychicznym lub pogorszeniem jakości życia.
Skąd biorą się fetysze?
To pytanie od wielu lat pozostaje przedmiotem badań. Nie znaleziono jednej przyczyny odpowiedzialnej za rozwój preferencji fetyszystycznych. Większość specjalistów uważa, że są one wynikiem współdziałania wielu czynników – biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
Znaczenie mogą mieć doświadczenia z okresu dojrzewania, proces uczenia się i kojarzenia określonych bodźców z pobudzeniem seksualnym, indywidualne cechy osobowości czy przypadkowe wydarzenia, które z czasem utrwaliły określony wzorzec reagowania.
Jedną z najbardziej znanych hipotez jest teoria dotycząca fetyszyzmu stóp. Zakłada ona, że obszary kory mózgowej odpowiedzialne za odbieranie bodźców ze stóp znajdują się blisko regionów związanych z percepcją genitaliów. Nie oznacza to jednak, że teoria ta wyjaśnia wszystkie przypadki. Współczesna nauka traktuje ją jako jedną z kilku możliwych koncepcji, a nie ostateczne wyjaśnienie zjawiska.
Jak fetysz może wpływać na związek?
Sam fetysz rzadko jest przyczyną kryzysu. Problemy pojawiają się wtedy, gdy partnerzy przestają rozmawiać o swoich potrzebach albo jedna ze stron zaczyna odczuwać presję związaną z realizowaniem określonych fantazji.
Zdarza się również, że osoba z fetyszem stopniowo koncentruje swoją uwagę przede wszystkim na bodźcu seksualnym, a nie na relacji z partnerem. Druga osoba może wtedy doświadczać odrzucenia, poczucia niewystarczalności lub przekonania, że przestała być obiektem pożądania.
Otwarta rozmowa, wzajemny szacunek i akceptacja granic partnera często okazują się ważniejsze niż sam charakter preferencji seksualnych.
Kiedy warto skorzystać z pomocy seksuologa?
Konsultacja może być pomocna, jeśli własne preferencje zaczynają wywoływać cierpienie, utrudniają budowanie relacji albo prowadzą do konfliktów w życiu intymnym. Warto zgłosić się również wtedy, gdy pojawia się silny wstyd, poczucie winy lub przekonanie, że bez określonego fetyszu satysfakcjonujące życie seksualne nie jest możliwe.
Celem wizyty nie jest ocenianie czy potępianie seksualności pacjenta. Zadaniem specjalisty jest zrozumienie sytuacji, określenie, czy rzeczywiście mamy do czynienia z zaburzeniem, oraz wspólne poszukiwanie rozwiązań poprawiających jakość życia.
Jak wygląda leczenie?
Podstawową formą pomocy jest psychoterapia oraz terapia seksuologiczna. Ich celem nie jest eliminowanie preferencji seksualnych, lecz zmniejszenie cierpienia, zwiększenie elastyczności seksualnej oraz poprawa funkcjonowania w relacjach.
Praca terapeutyczna może obejmować lepsze rozumienie własnych potrzeb, budowanie satysfakcjonujących relacji, pracę nad samooceną i poczuciem wstydu, rozwijanie umiejętności komunikacji z partnerem oraz poszukiwanie bardziej zróżnicowanych sposobów przeżywania bliskości.
Jeżeli jednocześnie występują depresja, zaburzenia lękowe lub inne trudności psychiczne, seksuolog może zaproponować również konsultację psychiatryczną.
Najważniejsze informacje
Fetysze są jedną z wielu form przeżywania ludzkiej seksualności i w zdecydowanej większości przypadków nie oznaczają zaburzenia. O problemie klinicznym mówimy dopiero wtedy, gdy określona preferencja zaczyna ograniczać życie seksualne, utrudnia budowanie relacji lub staje się źródłem wyraźnego cierpienia.
Współczesna seksuologia nie koncentruje się na ocenianiu tego, co „normalne”, lecz pomaga odpowiedzieć na pytanie, czy dana osoba może przeżywać swoją seksualność w sposób swobodny, satysfakcjonujący i zgodny z własnymi potrzebami oraz z poszanowaniem granic drugiego człowieka.
Autor artykułu: Idalia Leszczyńska – psycholog, seksuolog i psychoterapeutka psychodynamiczna.
Bibliografia
- Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Oronowicz, W. (2016). Kryteria diagnostyczne zaburzeń parafilicznych. W: P. Szczepańczyk, P. Winczewski, H. Wiśniewski, M. Rajewska (red.), Cierpienie, edycja 3 (s. 99–115). Siedlce: Wydawnictwo Diecezji Siedleckiej UNITAS.
- Pużyński, S., Wciórka, J. (2007). Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne. Kraków: Vesalius.