„Coś jest ze mną nie tak?” – czym jest neurotyzm i dlaczego nie oznacza słabości?

„Za bardzo się wszystkim przejmuję”, „Nie potrafię przestać analizować”, „Ciągle martwię się na zapas” – podobne słowa często słyszymy podczas pierwszych konsultacji psychologicznych. Wiele osób zgłaszających się do psychologa lub psychoterapeuty ma poczucie, że ich reakcje emocjonalne są „przesadne” albo że inni radzą sobie ze stresem znacznie lepiej.

Tymczasem bardzo często źródłem takich doświadczeń nie jest zaburzenie psychiczne, lecz wysoki poziom neurotyzmu – jednej z podstawowych cech osobowości opisanych przez współczesną psychologię.

Czym jest neurotyzm?

Neurotyzm określa stopień wrażliwości emocjonalnej człowieka oraz sposób reagowania na stres, niepewność i trudne wydarzenia życiowe. Nie jest chorobą ani zaburzeniem psychicznym. To naturalna cecha osobowości, która występuje u każdego z nas w różnym nasileniu.

Osoby o wysokim poziomie neurotyzmu zwykle silniej przeżywają emocje, częściej odczuwają niepokój oraz potrzebują więcej czasu, aby odzyskać równowagę po trudnych doświadczeniach. Mogą długo analizować rozmowy, przejmować się oceną innych ludzi lub tworzyć w głowie różne scenariusze przyszłych wydarzeń.

Z kolei osoby o niskim poziomie neurotyzmu zazwyczaj łatwiej zachowują spokój w sytuacjach stresowych i szybciej odzyskują poczucie bezpieczeństwa po niepowodzeniach.

Jak objawia się wysoki neurotyzm?

W codziennym życiu wysoki neurotyzm może przybierać bardzo różne formy. Niektóre osoby opisują go jako ciągłe napięcie i gotowość na pojawienie się problemów. Inne mówią o trudnościach z wyciszeniem myśli lub potrzebie nieustannego analizowania własnych decyzji.

Najczęściej obserwuje się:

• częste zamartwianie się przyszłością,

• nadmierne analizowanie różnych sytuacji,

• silne przeżywanie krytyki i odrzucenia,

• trudności z odpuszczaniem i relaksem,

• zwiększoną drażliwość,

• wahania nastroju,

• skłonność do czarnowidztwa,

• nadmierną koncentrację na potencjalnych zagrożeniach.

Osoby neurotyczne często słyszą od otoczenia: „przesadzasz”, „za bardzo się przejmujesz” lub „niepotrzebnie to analizujesz”. Problem polega na tym, że dla nich te emocje są całkowicie realne i bardzo intensywne.

Skąd bierze się neurotyzm?

Nie istnieje jedna przyczyna wysokiego neurotyzmu. Badania wskazują, że znaczenie mają zarówno czynniki biologiczne, jak i doświadczenia życiowe.

Wrażliwość układu nerwowego

Część osób rodzi się z bardziej reaktywnym układem nerwowym. Oznacza to, że szybciej wychwytują potencjalne zagrożenia i mocniej reagują na sytuacje niepewne lub stresujące.

Dla takiej osoby rozmowa kwalifikacyjna, ważny egzamin czy konflikt w pracy mogą wywoływać znacznie silniejsze emocje niż u kogoś o niższym poziomie neurotyzmu.

Wpływ doświadczeń z dzieciństwa

Znaczenie mają również doświadczenia wyniesione z domu rodzinnego. Dorastanie w atmosferze ciągłej krytyki, wysokich wymagań, nieprzewidywalności lub emocjonalnego braku bezpieczeństwa może zwiększać tendencję do postrzegania świata jako miejsca pełnego zagrożeń.

W dorosłym życiu objawia się to często nieustannym czuwaniem i oczekiwaniem, że „zaraz wydarzy się coś złego”.

Czy neurotyzm ma jakieś zalety?

Wiele osób traktuje neurotyzm wyłącznie jako problem. Tymczasem ta cecha osobowości ma również swoje mocne strony.

Osoby o wyższym poziomie neurotyzmu często są:

• bardzo odpowiedzialne,

• sumienne,

• dokładne,

• dobrze przygotowane do wykonywania obowiązków,

• ostrożne w podejmowaniu decyzji,

• empatyczne i wrażliwe na emocje innych.

To właśnie dzięki swojej czujności często dostrzegają problemy, które inni ignorują. Potrafią przewidywać trudności i wcześniej przygotowywać się na różne sytuacje.

Trudność pojawia się dopiero wtedy, gdy ostrożność zamienia się w chroniczny lęk, a refleksyjność w niekończące się zamartwianie.

Neurotyzm a zdrowie psychiczne

Wysoki neurotyzm nie oznacza automatycznie zaburzenia psychicznego. Badania pokazują jednak, że osoby bardziej wrażliwe emocjonalnie są statystycznie bardziej narażone na rozwój różnych trudności psychologicznych.

Najczęściej współwystępują:

• zaburzenia lękowe,

• napady paniki,

• depresja,

• zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne,

• przewlekły stres,

• bezsenność,

• objawy psychosomatyczne.

W gabinecie psychologa osoby neurotyczne często zgłaszają również bóle głowy, napięcie mięśniowe, dolegliwości żołądkowe lub poczucie ciągłego zmęczenia, mimo braku wyraźnych przyczyn medycznych.

Neurotyzm a relacje z innymi ludźmi

Wysoka wrażliwość emocjonalna wpływa również na relacje partnerskie, rodzinne i zawodowe.

Osoby neurotyczne często:

• mocno przeżywają konflikty,

• długo pamiętają przykre sytuacje,

• obawiają się odrzucenia,

• potrzebują większego poczucia bezpieczeństwa w relacjach,

• analizują zachowania innych ludzi i ich intencje.

Partnerzy takich osób nierzadko mają trudność ze zrozumieniem intensywności przeżywanych emocji. Nie wynika to jednak z przesady czy manipulacji, ale z odmiennego sposobu odbierania rzeczywistości.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa?

Nie każdy wysoki poziom neurotyzmu wymaga terapii. Warto jednak rozważyć konsultację psychologiczną, jeśli napięcie, lęk lub zamartwianie zaczynają utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Pomoc psychologa lub psychoterapeuty może być szczególnie wskazana, gdy:

• trudno wyłączyć natłok myśli,

• lęk wpływa na relacje lub pracę,

• pojawiają się objawy depresji,

• stres utrzymuje się przez długi czas,

• występują problemy ze snem,

• codzienne obowiązki stają się źródłem ciągłego napięcia.

Psychoterapia pomaga lepiej zrozumieć własne mechanizmy emocjonalne oraz nauczyć się skuteczniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem.

Neurotyzm nie oznacza słabości

Wysoki poziom neurotyzmu nie świadczy o słabym charakterze ani braku odporności psychicznej. To cecha osobowości, która sprawia, że człowiek intensywniej przeżywa emocje i silniej reaguje na niepewność.

Osoby neurotyczne często są bardzo empatyczne, odpowiedzialne i refleksyjne. Potrzebują jednak większej troski o własne zdrowie psychiczne oraz umiejętności skutecznego regulowania emocji.

Jeżeli masz poczucie, że lęk, napięcie lub ciągłe zamartwianie zaczynają odbierać Ci spokój i wpływać na jakość życia, konsultacja psychologiczna może być pierwszym krokiem do odzyskania równowagi emocjonalnej i większego poczucia bezpieczeństwa.

Opracowała : 

Piotr Wereszczyński psycholog i psychoterapeuta

Pracuje terapeutycznie w paradygmacie psychodynamicznym. Specjalizuje się w psychoterapii indywidualnej osób z problemami nerwicowymi i depresyjnymi zaburzeniami osobowości.

Małopolski Ośrodek Psychoterapii SYNAPSA Kraków